14 czerwca, w historycznych murach zamku odbyło się fascynujące spotkanie poświęcone trudnej tematyce obecności Armii Czerwonej na Górnym Śląsku w 1945 roku. Dr Janusz Mokrosz z Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach przedstawił wykład pt. „Wyzwolenie czy okupacja? Wkroczenie i stacjonowanie wojsk sowieckich na Górnym Śląsku w 1945 roku”.
Historia przez pryzmat lokalnych wydarzeń
Prelekcja dr. Mokrosza rozpoczęła się od tła historycznego wkroczenia Armii Czerwonej na Górny Śląsk. Wojska sowieckie przekroczyły górną Odrę w styczniu 1945 roku, a pod koniec marca zdobyły Racibórz, kontynuując ofensywę na zachód. Ostatnie terytoria, w tym obszary nad rzeką Psiną, zajęto w kwietniu 1945 roku. Region ten, choć formalnie należał do III Rzeszy, stał się areną poważnych nadużyć ze strony czerwonoarmistów, takich jak grabieże i gwałty, zanim polska administracja przejęła kontrolę.
Perspektywa lokalna i historyczna
Spotkanie skoncentrowało się na Raciborzu i powiecie raciborskim, omawiając dramaty, jakie przeżywała lokalna ludność w wyniku działań żołnierzy sowieckich. Dr Mokrosz ukazał niejednoznaczność tego okresu: dla wielu mieszkańców sowieckie „wyzwolenie” było doświadczeniem traumatycznym, pełnym przemocy i chaosu. Dyskusja nie ograniczała się jednak jedynie do tych negatywnych aspektów, lecz obejmowała również kontekst międzynarodowy II wojny światowej, w tym ustalenia co do losów ziem zajętych przez Armię Czerwoną.
Rekonstrukcja historyczna i diorama
Ciekawym uzupełnieniem spotkania była diorama, prezentująca uzbrojenie i umundurowanie czerwonoarmistów, przygotowana przez rekonstruktorów z Fundacji Gniazdo, opiekującej się pałacem w Sławikowie. Uczestnicy mieli okazję zobaczyć na własne oczy, jak wyglądały wyposażenie i mundury żołnierzy Armii Czerwonej, co wzbogaciło historyczną narrację o wizualne doznania.
Dr Janusz Mokrosz, urodzony w 1981 roku w Raciborzu, jest znanym historykiem specjalizującym się w historii XX wieku. Obecnie pracuje w Instytucie Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach oraz jako nauczyciel historii w Zespole Szkół w Czerwionce-Leszczynach. W latach 2019–2021 pełnił funkcję dyrektora Muzeum w Chorzowie, a w 2022 roku był zastępcą dyrektora Muzeum Hutnictwa w Chorzowie. Jest autorem monografii „Aleksander Zawadzki – działacz komunistyczny i wojewoda śląski (1945–1948)” oraz wielu rozdziałów i artykułów publikowanych w czasopismach naukowych. Jego główne zainteresowania badawcze obejmują dzieje Polski po II wojnie światowej, ze szczególnym uwzględnieniem Śląska.
Spotkanie na zamku stanowiło ważną okazję do refleksji nad trudnym i często kontrowersyjnym okresem historii Górnego Śląska. Wkład dr. Mokrosza i bogate ilustracje rekonstruktorów przyczyniły się do głębszego zrozumienia wydarzeń z 1945 roku, a także do szerszego kontekstu ich wpływu na lokalną społeczność.
